Mit czy historia. O mitach, pamięci i niepamięci u Greków

monograficzne

w sali

Przebieg zdarzeń historycznych spowodował, że Grecy nie mieli żadnych źródeł pisanych,

które mogłyby przechować pamięć o ich przeszłości w epoce brązu oraz we wczesnej epoce

żelaza, czyli okresie, gdy kształtowała się ich kultura zwana klasyczną. Historię musiały

zastępować mity i legendy, w których mogły jednak ukrywać się jakieś rzeczywiste

wspomnienia o dawnych czasach. Zajęcia będą poświęcone naturze mitów, mechanizmom

przekazywania pamięci w kulturach nie znających pisma (oralnych), próbie zrozumienia, jak

tworzyły się te opowieści oraz wyszukiwania zawartych w nich przekazów historycznych.

Mity greckie są zapisem potocznej wiedzy i świecie, bogach, wszechświecie, miejscu i losie

człowieka. Są także wizją greckiej przeszłości. Powstawały w ciągu stuleci, wywodząc się,

przynajmniej w części, z ustnych opowieści o wydarzeniach i ludziach. Musiały bowiem,

wśród wielu różnych funkcji, zastępować przekazy historyczne, które sięgały zaledwie do

siódmego wieku p.n.e., a wcześniejsza przeszłość skryła się w długim okresie braku pisma.

Mity były, więc, niezbędne dla tworzenia tożsamości Greków, a każdy region Grecji, każda

społeczność tworzyły własne mito-historie. Nie istniała kanoniczna forma mitów; przeciwnie,

funkcjonowały, często bardzo różniące się, wersje lokalne. Wielu badaczy sądzi, że w mitach

można doszukać się ech prawdziwych wydarzeń i postaci historycznych, choć często bardzo

zniekształconych. Powtarzane z pokolenia na pokolenie mity uzyskiwały formę coraz bardziej

wzbogacaną o elementy nadprzyrodzone i heroiczne, a zarazem odpowiadały zmieniającym

się potrzebom, relacjom politycznym i społecznym. Zapisywane były przez różnych autorów,

w różnych miejscach i czasach. Do najstarszych należą opowieści Homera czy dzieła

Hezjoda, natomiast znaczna część zapisów pochodzi dopiero z okresu hellenistycznego i

rzymskiego.

Centralnym punktem wykładu będzie kwestia, czy w mitach greckich możemy znaleźć jakieś

elementy pamięci o epoce brązu. To pozwoli nam na konfrontację zabytków

archeologicznych z różnymi przekazami, zastanowić się nad mechanizmami przekazywania

pamięci w społecznościach oralnych i piśmiennych, nad rodzajami pamięci, lepiej zrozumieć,

czym był czas i przeszłość dla Greków, jaki był ich stosunek do tekstu, jakie były rodzaje

mitów i jakie funkcje mogły pełnić.

Homer, Iliada i Odyseja

Hezjod, Prace i dnie

Herodot, Dzieje

Pauzaniasz, Wędrówki po Helladzie

J. Assman, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w państwach

starożytnych, WUW, Warszawa 2015

J. Boardman, The Archaeology of Nostalgia: How the Greeks Re-created their Mythical Past,

Thames & Hudson, London 2002

Graves R., Mity Greckie, Warszawa 1967 lub późniejsze

Nilsson M. P., The Mycenaean Origin of Greek Mythology, Berkeley 1932

Aegaeum 28. EPOS. Reconsidering Greek Epic and Aegean Bronze Age Archaeology.

Proceedings of the 11th International Aegean Conference, Los Angeles, UCLA - The J. Paul

Getty Villa, 20-23 April 2006, red. Sarah P. Morris and Robert Laffineur, Liège 2007

- słuchacze uzyskają pogłębioną wiedzę o znaczeniu źródeł historycznych w badaniach

archeologicznych;

- pogłębi się też ich wiedza o świecie greckim w okresie klasycznym i epoce brązu, o

greckich wyobrażeniach o przeszłości;

- nabędą świadomość charakteru kultur oralnych i piśmiennych.

Zamierzone efekty nie będą możliwe do osiągnięcia bez uczestnictwa w wykładach, a ocenę

stopnia realizacji powyższych zamierzeń zapewni końcowy egzamin ustny, polegający na

rozmowie zarówno o źródłach archeologicznych jak i aspektach teoretycznych ich

interpretacji